“Kim kazanırsa kazansın Türkiye, idari aygıtta personel reformu ve bunun sonucunda ekonomik reformları bekliyor”

28 Mayıs'ta Türkiye'de cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turu yapılacak.  RBC uzmanlara Türkiye ekonomisini neyin beklediğini ve Erdoğan kaybederse ve bir muhalefet adayı iktidara gelirse Rusya ile ilişkilerinin nasıl değişebileceğini sordu.

14 Mayıs'ta yapılan Türkiye Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin sonuçlarına göre hiçbir aday yüzde 50'den fazla oy alamadığı için 28 Mayıs'ta ikinci tur seçimler yapılacak. Törene görevdeki Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve muhalefet adayı Kemal Kılıçdaroğlu katılacak. Kılıçdaroğlu Türkiye'de kazanırsa 20 yıl sonra ilk kez devlet başkanı değişecek.

Uzmanlar, yeni bir cumhurbaşkanının iktidara gelmesi durumunda Türkiye ile Rusya arasındaki ekonomik ilişkilerin dramatik bir şekilde değişmeyeceğine inanıyor. Ancak ülke, krizi aşmak için yüksek enflasyon ve Türk Lirası'ndaki değer kaybıyla mücadeleye yönelik iç reformları bekliyor olabilir. Ancak Erdoğan, görevini sürdürmeyi başarırsa aynı sorunları çözmek zorunda kalacak. Uzmanlar, Türkiye'nin Avrupa'ya gaz arzı için bir merkez olma planlarının muhalefet iktidara geldiğinde bile uygulanma şansının yüksek olduğuna inanıyor.

TÜRKİYE EKONOMİSİ NE DURUMDA?

Ekonomik krizin aşılması adayların seçim gündemindeki ana konulardan biri oldu. Türkiye'de yıllık enflasyon Nisan ayında yüzde 44 iken, bir yıl önce yüzde 85 seviyesindeydi. Türk lirası son beş yılda %80 düştü, bu nedenle ekonomik oyuncuların büyük çoğunluğu varlıklarını döviz cinsinden tutma eğiliminde. Ülke, son 40 yılın en büyük ödemeler dengesi açığına sahip. 2022'de mal ithalatı, ihracattan 110 milyar dolar daha fazla oldu - negatif bakiye 2021'e kadar 2,4 kat arttı.

Ulusal Araştırma Üniversitesi İktisat Yüksek Okulu Şarkiyat Fakültesi Kıdemli Öğretim Üyesi Andrey Zeltyn, her halükarda, iki adaydan hangisi olursa olsun, ekonomik sorunların Türkiye'nin bir sonraki cumhurbaşkanı tarafından çözülmesi gerektiğini vurguladı. “Kim kazanırsa kazansın Türkiye, idari aygıtta personel reformu ve bunun sonucunda ekonomik reformları bekliyor” diyor. Hatırlatmama izin verin, Erdoğan 20 yıl önce iktidara geldiğinde, beraberinde getirdiği aç, hırslı romantiklerden oluşan bir ekiple Türkiye'yi ekonomik krizden oldukça etkili bir şekilde çıkardı. Ancak Doğu'da her zaman olduğu gibi, zamanla bazıları rekabetten korkarak görevden alındı, bazıları tembelleşti, bazıları Erdoğan'ın hırslarının büyüdüğünü görerek muhalefete geçti."

Uzman, muhalefet adayının zaferiyle, enflasyonu düşürmek, lirayı yeniden değerlendirmek ve diğer akut sorunları çözmek için her türlü çabayı gösterecek aynı hırslı romantiklerin gelmesini bekleyebileceğimize inanıyor. Ancak Erdoğan iktidarda kalırsa takımda da reform yapmak zorunda kalacak. Büyük bir darbe aldı, ilk turda neredeyse kaybediyordu ve haklı olarak ekonomik bloğun sınırlarını zorlamakla eleştirildi. Bunu değiştirmek zorunda kalacak,” - Zeltyn eminlikle söylemiş.

YAPTIRIMLAR NEDENİYLE TÜRKİYE İLE RUSYA ARASINDAKİ TİCARET NASIL DEĞİŞTİ?

2022'de, Rusya'ya yönelik ABD ve Avrupa yaptırımlarının zemininde, Türkiye hızla önemli ticaret ortaklarından birinin yerini ve Batı ürünlerinin yeniden ihracatı için bir merkez haline geldi. Eylül ayından bu yana, Türkiye'den Rusya'ya aylık mal ihracatı sürekli olarak 1 milyar doları aştı: Aralık ayında 1,3 milyar dolara ve Mart ayında 1,05 milyar dolara ulaştı (2021'de aylık ortalama 481 milyon dolar seviyesine kıyasla). Türkiye İstatistik Kurumu'na göre, 2022'nin aynı döneminde yüzde 1,9 olan Rusya'nın Türkiye ihracatındaki payı, 2023'ün ilk çeyreğinde yüzde 5'e ulaştı.

Ancak, Amerika Birleşik Devletleri ve AB'nin baskısı altında Ankara, Mart ayında yaptırım uygulanan Avrupa mallarının Rusya'ya geçişini durdurdu (bu yalnızca bir geçiş prosedürüdür, oysa örneğin, Türkiye'de Batı bileşenlerinden yapılan mallar herhangi bir kısıtlama olmaksızın sevk edilmeye devam etmektedir. Bunu Reuters bildirdi, resmi bir yorum yapılmadı). Bununla birlikte, Türkiye İhracatçılar Birliği'nin ön verilerine göre, bu kararın ardından Nisan ayında Rusya'ya yapılan teslimatlar Mart ayına göre %19,2 düşüşle (730 milyon $'a geriledi) gösterdi (istatistikleri resmi olandan farklı tutuyor). Mayıs ayı başlarında üst düzey bir ABD Hazine yetkilisi gazetecilere Türkiye'nin ticaret verilerinin Ankara'nın yaptırım uygulanan malların Rusya'ya yeniden ihracatını durdurma kararını yansıtmaya başladığını söyledi.

Türkiye'nin Rusya'dan yaptığı ithalatın 2022'de iki katına çıkması (59 milyar dolara) nedeniyle, Türkiye, Rusya ile ticaret açığının büyüklüğü (yaklaşık 50 milyar dolar) açısından (AB'nin tamamından sonra) ikinci sırada yer aldı. Enerji taşıyıcıları geleneksel olarak Rusya'nın Türkiye'ye yaptığı teslimatların temelini oluşturuyor. Özellikle 2022'de Türkiye'nin boru hattı gazı ithalatının yaklaşık %40'ı (veya 54,7 milyarın 21,6 milyar metreküpü) Gazprom tarafından sağlandı. Türk Enerji Bakanı'nın sözlerine göre Gazprom, Türkiye'nin devasa dış ticaret açığını artırmamak için, Türk döviz rezervlerinin sıkıntısı karşısında ödemeleri erteleme kararı aldı: Reuters'e göre, 600 milyon dolarlık gaz ödemeleri 2024'e ertelendi.

MUHALEFETİN İKTİDARA GELMESİYLE RUSYA'YA TESLİMATLAR AZALACAK MI?

Makroekonomik Analiz ve Kısa Vadeli Tahmin Merkezi'nin uzmanı Andrey Gnidchenko, bir muhalefet adayı iktidara geldiğinde, Rusya'ya yeniden ihracatı azaltma rotasının güçlenebileceğini söylüyor. Türk gümrük istatistikleri, Mart ayında genel ticaret sistemi (gümrüklü antrepolar ve özel bölgeleri içerir - büyük ölçüde yeniden ihracatı yansıtır) kapsamında Rusya'ya yapılan ihracat ile özel ticaret sisteminde yeniden ihracatta hâlihazırda daralma gösteriyor. Uzman verileri aktararak, "Bu fark 137 milyon doları buldu. Karşılaştırma için, Ocak-Şubat ayları için ortalama fark 243 milyon dolar, 2022'nin ikinci yarısı için - 224 milyon dolar, yılın ilk yarısı için - 55 milyon dolar" idi.

Rusya ile Türkiye arasındaki ticareti sağlayan lojistik firmaları, muhalefetin zafer kazanması durumunda Türk tarafının Rusya'ya olan bağlılığının azalması ihtimalini görmekte ancak bunu büyük bir sorun olarak görmemektedir. Aktif olarak Türkiye ile çalışan bir lojistik operatörü olan Pony Express, "Her halükarda, lojistik işinin uzun vadeli uygulaması, Rusya pazarının ve lojistik planlarının uyarlanabilirliğinin, seçimlerin sonucu ne olursa olsun kargo taşımacılığı sorunlarını çözebileceğini göstermiştir.", Gnidchenko RBC'ye söyledi.

“Marşal” Şirketler Grubu'nun (kargo taşımacılığı yapan) genel müdürü Mikhail Belousov, Kılıçdaroğlu'nun kazanması halinde daha az deneyimli bir başkan ve dış baskıya daha yatkın olacak biri ile çalışılacağından korkuyor. Ancak, bu öncelikle askeri-politik meselelerle ilgili olabilir. “Washington burada baskı kurmaya çalışacak, karşılığında örneğin Türkiye'nin AB'ye entegrasyonu gibi ebedi bir sorun için yardım sözü verecek. Yeni başkan, belirli tercihler uğruna aktif olarak dünyanın dört bir yanında müttefik arayacak” diyor.

Muhalefet adayı Kılıçdaroğlu'nun Rusya ile ekonomik ilişkilere ilişkin kamuoyuna yaptığı açıklamalar pozitifti. Nisan 2023'te Rus uzmanlar topluluğuna bir mesaj göndererek Türkiye'nin Rusya ile sağlıklı ve değerli ilişkiler geliştirmek ve sürdürmekle ilgilendiğini yazdı. Muhalefetin siyasi açıklamaları farklı bir tona sahip: Mayıs ayında Rusya'yı Türkiye'deki seçimlerle ilgili sahte haberler yayınlamakla ve komplo kurmakla suçladığı Rusça bir tweet yayınladı. Cumhurbaşkanlığı sözcüsü Dmitry Peskov, Rusya'nın müdahale suçlamalarını kategorik olarak reddettiğini ve Türk halkının seçimine saygı duyduğunu söyleyerek yanıt verdi.

Rusya Uluslararası İlişkiler Konseyi genel direktörü Ivan Timofeev, bir muhalefet adayının iktidara gelmesinin Türkiye'nin ABD'nin Rusya'ya yönelik yaptırım politikasına yaklaşımını kökten değiştirmesini beklemiyor. Yaklaşım pragmatik olacak, Türkiye Cumhuriyeti'nin ve Türk iş dünyasının çıkarları tarafından belirlenecek. ABD'de veya diğer yargı bölgelerinde Türk işletmelerinin cezai veya idari kovuşturma kapsamına girme riskinin olmadığı yerlerde, bu şirketin Rusya ile oldukça aktif bir şekilde çalıştığını şimdiden görüyoruz. Bu risklerin ortaya çıktığı yerlerde, Türk iş dünyası bunları inceler ve sonra bir karar verir. Her halükarda devam eden olaylar zemininde Rusya ile Türkiye arasındaki ticarette ciddi bir artış görüyoruz ve Türkiye'nin Rusya için önemli bir ortak olmaya devam edeceğini düşünüyorum” diye iyimser fikir bildirmiş.

GAZ DAĞITIM MERKEZİ PROJESİNE NE OLABİLİR?

Zeltyn, Türk ekonomisinin dış etkenlere bağlı olduğunu, özellikle de enerji güvenliğinin büyük ölçüde Rusya'dan sağlanan gazla sağlandığını belirtiyor. “Bu nedenle, herhangi bir sonraki başkan, ekonomik istikrar ve enerji güvenliği hedefleri arasında denge kurmak zorunda kalacak. O, Türkiye'yi esas olarak Rusya'dan gelen arza bağlı bir enerji üssü haline getirme planları, ekonomiyi krizden çıkarmak için nesnel bir gerekliliktir” diyor. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin tarafından Ekim 2022'de Recep Tayyip Erdoğan ile yaptığı görüşmede, Moskova'nın yakıt tedarikini Avrupa'ya yönlendirebileceği ve böylece Kuzey Akım üzerinden transit geçiş hacmindeki kaybı telafi edebileceği Türkiye'de bir gaz merkezi oluşturma fikri açıklandı. 2023'ün başında Türkiye, böyle bir merkezin oluşturulması için çalışmaların başladığını onayladı.

Gnidchenko, gaz merkezinin bıçak altına alınamayacak kadar önemli bir altyapı projesi olduğunu kabul ediyor. "Türkiye için bu, ek bir etki aracı ve müzakere pozisyonlarını güçlendirmek için daha iyi tutulması gereken bir koz" dedi.

S&P Global, Erdoğan'ın zaferi durumunda Türkiye'nin Rusya'ya taraf daha fazla kaymasının muhtemel olduğunu yazıyor: Türkiye son zamanlarda Rusya'dan krediyle gaz ve indirimli petrol ve petrol ürünleri aldı.

Erdoğan'ın rakibi seçimleri kazanırsa, üs kurma çalışmaları daha tarafsız bir statü kazanacak, böylece Türkiye daha rahat bir fiyata gaz alabilmesi ve "yüzünü" kurtarabilmesi için Rusya'dan gelen gaz için bir yer bırakılacak”: bunu " Rusya ile diyalogda, uzman grup Veta'nın yönetici ortağı İlya Zharski dile getirmiş. Türkiye'de bir gaz merkezi, siyasi sonuç ne olursa olsun, gündemde kalacaktır - Türkiye'de böyle bir gaz merkezinin oluşturulması, bu ülke için önemli bir unsur ve sadece ekonomik reformların gidişatında değil, aynı zamanda ortaklarla siyasi diyalog için,” diye düşünüyor Zharski. RBC, Gazprom temsilcisine, Türkiye cumhurbaşkanının değişmesi durumunda gaz dağıtım merkezi projesinin akıbeti hakkında bir talep gönderdi.

“Opora Rossii”nin başkan yardımcısı ve örgütün uluslararası ilişkiler komitesi başkanı Nikolay Dunaev, geçiş köprüsünün Rusya ile "daha sıkı pazarlık" için bir bahane olabileceği tezine katılıyor. Transit ticaret Türkiye için avantajlıdır, ancak Rusya'nın böyle bir merkeze olan ilgisini kullanarak, Türk tarafı ilgili pozisyonlarda ticaret için daha uygun koşullar müzakere edebilir. “Örneğin Türkiye, Rosatom tarafından inşa edilen Akkuyu nükleer santralinde elektrik maliyetinin düşürülmesini talep edebilir, çünkü bu maliyete istasyonun yapım maliyeti de dâhildir. Ayrıca Türkiye, gıda ödemelerini sağlamak için gazda indirim, Türk lirası cinsinden uygun oranda takas kabul edilmesini talep edebilir. Rosselkhoznadzor'un yiyecek tedariki üzerindeki kısıtlamalarının hafifletilmesi de dâhil olmak üzere, Türk teçhizatı veya belirli mal türleri için gümrük engellerinin kaldırılması konusunda ısrar edebilirler,” diyen Dunaev olası pazarlık alanlarını sıralıyor.

Rusya ve Türkiye'nin bir diğer büyük projesi de 2010 yılında imzalanan ve cumhuriyette bir ilk olan Akkuyu NS'nin inşasıdır. Rosatom başkanı Alexey Likhachev, Türkiye'deki Akkuyu NS'nin fiziki olarak devreye alınmasının önümüzdeki yıl planlandığını ve 2025'te şimdiden "sürdürülebilir" elektrik üretmesi gerektiğini söyledi. Rosatom temsilcisi, RBC'nin Türkiye'deki cumhurbaşkanı değişikliğinin hâlihazırda inşası devam eden nükleer santral projesini bir şekilde etkileyip etkilemeyeceği sorusuna yanıt vermedi.

TURİZM VE HARİTALAR

Türkiye, Rus turistler arasında yabancı tatil için en popüler ülkedir. 2022'de FSB sınır servisi, Rusların turizm amaçlı Türkiye'ye yaklaşık 3,7 milyon seyahatini kaydetti. Sadece turistik gezileri değil, iş, özel ve diğer amaçlarla yapılan ziyaretleri de sayarsak, Türkiye 2022'de Rusların gidiş sayısı açısından tüm ülkeler arasında Abhazya'dan sonra ikinci sıradaydı - toplamda FSB Türkiye’ye 4,8 milyon seyahat kaydetti.

Mayıs ayı ortasında mevcut yetkililer, muhalefeti ve cumhurbaşkanı adayı Kılıçdaroğlu'nu Rusya aleyhine açıklamalarda bulunmakla, ülkeden turist akışını olumsuz etkilemekle suçladı. “Mayıs ayında Rus turistlerin geleneksel olarak bize tatile gelmesi gerekiyordu ama onlar Dubai, Tayland ve Mısır'a gittiler. Hepsi Kılıçdaroğlu'nun açıklamaları yüzünden. Turizm sektöründeki kayıplarımızı kim karşılayacak?” Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu söyledi. Ona göre birçok Rus, cumhurbaşkanlığı seçimlerinden önce Türkiye'ye gitmek istemiyor çünkü Rusya ile uçuşlara yaptırım uygulanabileceğinden ve evlerine uçamayacaklarından korkuyorlar. Ancak Rus tur operatörleri, bu yıl Türkiye'ye turist akışında daha cumhurbaşkanlığı seçimlerinden önce bir düşüş olduğu konusunda uyarıda bulundu - bunun nedeni jeopolitik değil, hava yolculuğunun mevcudiyeti ve Türk otellerinde artan fiyatlar ilişkin olduğunu bildirmiş.

Zeltyn, Türkiye'ye yerleşip tatile gelenleri endişelendiren konu olan Rus kartlarının Türkiye'deki mağazalarda, bankalarda ve otellerde kabul edilmesi konusuna gelince, bunun kararının ne Erdoğan'a ne de halefine bağlı olduğuna inanıyor. “Türk finans kurumları ikincil yaptırımlar altına girmek istemiyor ve hiçbir idari karar onları etkileyemez. Hiç bir Türk hükümeti mali sistemi üzerinde baskı kurmayacak” dedi. Eylül 2022'den bu yana, Türkiye ve BDT ülkeleri de dâhil olmak üzere Rusya dostu ülkelerdeki bir dizi banka, ABD Hazinesini kendisiyle işbirliği için ikincil yaptırımlar olasılığı konusunda uyardıktan sonra Rus “Mir” ödeme sisteminden kart kabul etmeyi bırakmaya başladı.

Kaynak RBC